„Kušakovića kalodont“ se kvalitetom, cenom i reklamom izborio za vodeće mesto u Vranju, Srbiji, pa i na svetskim izložbama. Proizvođen je u laboratoriji za mašinsku izradu lekovitih specijaliteta i kozmetičkih proizvoda u apoteci u Vranju.


Piše: Dušan Đorđević


 

Početak 20. veka zatekao je u Vranju dve vrlo dobro opremljene i visokostručno vođene apoteke. Jednu je otvorio bečki magistar farmacije Velimir Karić.

Punih deset godina nakon otvaranja prve vranjske apoteke, odobrena je još jedna koncesija na osnovu koje je u Vranju 1892. otvorena druga savremena apoteka. Njen vlasnik najpre je bio apotekar Mihajlo (Mika) Janković, koji je farmaciju završio u Beču 1890. godine, a potom Petar Kušaković.

Prve apoteke sa školovanim farmaceutima

“Prvi farmaceut koji je otvorio prvu vranjsku poteku bio je Kragujevčanin Velimir Karić, koji je kao apotekarski pomoćnik bio učesnik prvog srpsko-turskog rata 1876–1877. godine. Farmaceut Karić dobio je dozvolu za otvaranje apoteke 9. marta 1882. godine, koja je de fakto počela s radom na Dan sv. Save, 27. januara 1883. godine, skoro godinu dana pre nego što je i de jure puštena u rad nakon pregleda komisije na čelu sa državnim hemičarem dr Ferdinandom Šamsom.

Kušaković

Petar Kušaković

Otvaranje prve apoteke bilo je propraćeno brojnim prepiskama felčera (lekarski pomoćnik, vidar) Nauma i farmaceuta Velimira Karića, što je kao epilog imalo ukidanje Naumove apoteke, pa su se građani Vranja lekovima snabdevali iz apoteke sa školovanim farmaceutom.

Dodelom koncesije za otvaranje apoteke u Vranju završen je dugogodišnji period lečenja vranjskog stanovništva neproverenim lekovima sumnjivog kvaliteta, a nastao je novi period školske farmacije, kada farmaceuti s lekarima daju zajednički doprinos razvoju zdravstvene kulture i širenju zdravih navika stanovnika vranjskog kraja.

Novine se teško usvajaju, pa su pojedini Vranjanci s nepoverenjem prihvatali usluge školovanih farmaceuta, ali su vremenom stekli poverenje u plemenite ljude koji su ih lečili i ukazivali na značaj higijene i prevencije zaraznih bolesti”, piše grupa autora u knjizi “Doprinos farmaceuta razvoju zdravstvene kulture u Vranju krajem 19. i u prvoj polovini 20. veka.

Od Šapca, preko Zagreba, do Vranja

Petar Kušaković, apotekar, vlasnik laboratorije, vlasnik štamparije, nacionalni radnik, rođen je u Šapcu, gde je završio osnovnu školu i prvih šest razreda gimnazije. Nakon toga postaje apotekarski praktikant u naredne tri godine. Po završetku prakse odlazi u Zagreb, gde upisuje studije farmacije i završava ih 1899, sa titulom magistra.

Po završetku studija dolazi u Vranje, da obavlja funkciju apotekarskog pomoćnika, a 1. februara 1901. godine, odobrenjem Ministarstva unutrašnjih dela, preuzima apoteku od Mihajla Jankovića i postaje apotekar. Apoteci daje ime “Sv. Đorđe”.

Uočljiva je interesantna slučajnost da se današnja vranjska velika moderna apoteka nalazi u novoj zgradi gde je bila ranije Kušakovićeva apoteka, a da se tu doselila iz zgrade gde je nekada bila prva vranjska, Karićeva apoteka.

Porodične tragedije

Kušakovic Melanija i Kosta

Melanija i Kosta

Ubrzo po stabilizovanju svog posla, Petar Kušaković upoznaje svoju buduću suprugu Anku, ćerku bogatog vranjskog trgovca Tome Milenkovića, vlasnika lokala u kome je kao apotekarski pomoćnik započeo svoju uspešnu i dugu apotekarsku karijeru.

Sa suprugom Ankom imao je troje dece, Melaniju, Kostu i Boru, koji je umro u sedmoj godini života. Supruga mu je umrla 1907. godine, pa se kasnije u Beogradu ponovo oženio i sa tom drugom suprugom imao dva sina.

Kosta je nastavio očevim stopama i postao jedan od najuglednijih apotekara u predratnom Beogradu.

Melanija se udala za Đorđa Dedinca iz Kruševca, generala Kraljevske vojske. Njihovi potomci danas žive u Vranju.

Petar u Vranju, u kući svoga tasta, otvara apotekarsku laboratoriju. U toj laboratoriji proizvodio je razne farmaceutske proizvode: kreme, medicinski sapun i pastu za zube. Proizvodio je i sirište. Kvalitetom je vrlo brzo stekao poverenje građana.

U svemu ga je zdušno pomagao tast, bogati Toma Milenković, koji je sa braćom Manasijem i Ristom uživao veliki trgovački ugled u Carigradu i Solunu, a nakon oslobođenja i sve do Beograda, Pešte i Beča… Imao je lokale u užem centru Vranja, od Civrića kuće do spratnih lokala Ružića klonfera ispred Šarene česme.

Tomu Milenkovića zadesila je velika nesreća. Jedno za drugim umirala su mu deca. Danica 1904, u osamnaestoj godini, sin Milan 1905, u dvadesetsedmoj, i ćerka Anka 1907, u dvadesetšestoj godini. Tominu suprugu Kalijopu, slomljenu od naprebola, jednog jutra, početkom 1908. godine, našli su mrtvu na grobu svoje dece.

Toma je u prostranoj kući ostao sam sa decom njegove rano preminule ćerke Anke. Unuci su mu ostali jedina radost u životu. Posebno Kosta, kog je obožavao. Uskoro su ga napustili svi.

Zet Petar Kušaković je sa svojom decom, Kostom i Melanijom, napustio Vranje i odselio se u Beograd.

Kušaković Toma Milenković sa Kalijopom

Toma Milenković sa Kalijopom, Ankom, Melanijom i Kostom

Kalodont Kušakovića

Petar je u apotekarstvo uključio i proizvodnju kozmetike, a izrađivao je pomoću recepture u stranoj literaturi. Vođen tadašnjom praksom, Kušaković je imenovao svoju pastu za zube – „Kalodont Kušakovića“, dodajući svoje prezime na već poznato ime patentiranog proizvoda iste namene – “Srpski kalodont”.

“…Ministar unutrašnjih dela, Velimir M. Todorović, na osnovu Zakona o uređenju sanitetske struke, a prema izveštaju državne hemijske laboratorije i mišljenja Glavnog sanitetskog saveta, rešenjem od 2. maja 1903, odobrava g. Petru Kušakoviću, apotekaru iz Vranja, da može svoj artikal ‘Srpski Kalodont’ u tubama od 20 grama prodavati u Srbiji po 0,50 din”, piše u “Policijskom glasniku” iz 1903. godine.

Kušaković nagrade

Kušakovića nagrade

“Kalodont” je naziv paste za zube koja se prodavala početkom 20. veka širom Evrope.

„Kušakovića kalodont“ se kvalitetom, cenom i reklamom izborio za vodeće mesto u Vranju, Srbiji, pa i na svetskim izložbama. Proizvođen je u laboratoriji za mašinsku izradu lekovitih specijaliteta i kozmetičkih proizvoda u apoteci u Vranju.

Štamparija

Vizionarsku ideju da približi usluge apoteke lokalnom stanovništvu u gradu, u kojem još nije bilo mogućnosti za štampanje reklama, mladi farmaceut Kušaković ostvario je tako što je pokrenuo prvu štampariju u Vranju. U njoj je od 1906. do 1911. godine povremeno izlazio besplatan časopis „Kušakovićeva čestitka“, u kojem je reklamiran Kušakovićev kalodont.

U štampariji su takođe štampani službeni list okruga vranjskog pod nazivom „Graničar“ i razne štampanice namenjene građanima, zanatlijama i privredi, što ukazuje na želju mladih, školovanih farmaceuta da, pored zdravstvenog, daju i društveni doprinos razvoju sredine u koju su došli da rade.

Kušaković je radio u Vranju do 1912, kada je koncesiju za apoteku u Vranju predao svom kolegi Đorđu Ristiću.

Kušaković apoteka u centru Vranja

Apoteka u centru Vranja koju je Đorđe Ristić preuzeo od Kušakovića

Eksploziv za Srpsku četničku organizaciju

U Vranju postaje član Srpskog apotekarskog društva, onda i član skupštine tog društva, a nešto kasnije postaje i član Trgovačke komore.

Bio je aktivan i kao član komitskog odbora, gde je aktivno učestvovao u organizovanju komita na teritoriji koja je još uvek bila pod turskom vlašću.

“Skoro u isto vreme kad je formiran Glavni odbor srpske četničke organizacije u Beogradu, u Vranju je 19. avgusta osnovan Izvršini četnički odbor. Trideset najuglednijih Vranjanaca, predvođenih Živojinom Rafajlovićem, u ranim jutarnjim satima položilo je zakletvu u vranjskoj školi. Za predsednikaje izabran Živojin Rafajlović, za sekretara učitelj Mihajlo Stevanović Cupara, za blagajnika kafedžija Panta Jovanović, dok su članovi postali inspektor monopolske uprave duvana Milan Graovac, šef železničke stanice Svetislav Lukić, apotekar Velimir Karić, trgovac Toma Stajić, apotekar Pera Kušaković, sudija Toma Đurđević, profesor Sima Zlatičanin, veterinar Boža Dragičević i drugi. Zadaci Izvršnog odbora bili su da: prebacuje čete na teritoriju Turske i prihvata ih na povratku u Srbiju; omogućava prenos oružja, municije i drugog materijala; obezbeđuje sigurnost postojećih i po potrebi otvara nove kanale; odabira sposobne putovođe, prima šifrovane poruke sa terena i sprovodi ih nadređenom Glavnom odboru. Vranje je time postalo operativni centar Srpske četničke organizacije i glavna karika između četa na teritoriji Turske i Srbije. Došlo je do neviđenog poleta i jedinstva Srba, kako iz svih srpskih zemalja, tako i iz ove oblasti. Četnici su iz Beograda ili sa područja Makedonije dolazili do Vranja, gde ih je prihvatao Izvršni odbor i smeštao na imanja Živojina Rafajlovića ili u zakupljenu kuću u Vranju. Prvi poligon za obuku četnika u rukovanju puškom, kamom i bombom bila je klisura Kazanđol, iznad Vranja” – piše Siniša Antonijević u “Gerili na Balkanu”.

Glavno zaduženje Petra Kušakovića u komitskoj organizaciji je bilo vezano za proizvodnju eksploziva za akcije komita, a time se lično bavio u svojim prostorijama.

Dobrotvor

Kao dobrotvor sagradio je sirotinjski dom pored crkve kod Šapranačkog groblja.

Osnovao je Školu vranjske trgovačko-zanatske omladine i udruženje tih budućih vranjskih trgovaca i zanatlija.

Bio je izuzetno aktivan član Srpskog apotekarskog društva, gde je bio posebno aktivan u pružanju pomoći siromašnim članovima i njihovim porodicama. Odlikovan je ordenom Svetog Save.

Petar Kušaković je Prvi svetski rat proveo u Švajcarskoj, gde se bavio štampanjem publikacija, a tamo je objavio i jedinu svoju knjigu. Posle Prvog svetskog rata se preselio u Beograd, gde je nastavio da se bavi apotekarskim poslom i imao jednu od najuglednijih apoteka u gradu, pod imenom “Car Dušan”.

Kušaković Apoteka Car Dušana prekoputa Narodnog pozorišta u Beogradu oko 1914

Apoteka “Car Dušan” prekoputa Narodnog pozorišta u Beogradu (oko 1914)

Prvi reklamni spot u Srbiji

Bio je jedan od pionira na polju reklame u Srbiji, jer je prvi snimio reklamni film za “Kalodont”. Reklama za zubnu pastu robne marke “Kalodont Kušakovića” nastala je 1926. godine. Snimljena je u ambijentalnim celinama predratnog Beograda, koji je u to vreme upisan u kulturnu mapu Evrope 20. veka. To je doba srpskog nadrealizma, zenitizma, modernizacije, prvih ozbiljnih pokušaja individualnog i seksualnog oslobođenja… “Kalodont” je u Srbiji bio toliko dominantan čak do ranih šezdesetih godina da je svaka zubna pasta nazivana po njemu.

Kušaković kalodont

Reklama za “Kalodont Kušakovića”

Film je trajao oko osam minuta (7:42), zvao se “Sve radi osmeha”, režirao ga je Josip Novak, a u njemu su glumili Nevena Urbanova, Ljubica Veljković i Branko Džamonja.

Reklamu za “Kušakovića kalodont” izradio je i Đorđe Lobačev. Bio je to minijaturni strip. Taj prvi kaiš pojavio se u “Politici” 1934. godine.

Između dva svetska rata Kušakovićeva apoteka bila je jedna od tri u Srbiji sa najvećom proizvodnjom farmaceutskih proizvoda.

Apotekar Petar Kušaković postaje 21. jula 1919. godine jedan od osnivača „Izisa d.d.“, akcionarskog društva za industriju i promet droga i hemikalija, i ulazi u sastav uprave filijale ove firme u Beogradu.

Umro je u Beogradu 1929. godine.

 

Ministarstvo kulture i informisanja Stare vranjske porodice

 

Ovaj tekst nastao je u okviru projekta koji je sufinansiran iz budžeta Republike Srbije – Ministarstva kulture i informisanja. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.