Aleksandar (Aleksa) je štampao na reversnim stranama svojih fotografija da je rodom „od Galičnik”. U nazivu firme ponekad isticao je da je fotograf u Makedoniji i Staroj Srbiji, bez navođenja mesta delovanja, što govori o putujućem radu ateljea.


Piše: Dušan Đorđević


 

Porodica Đinovski potiče iz Galičnika, koji se nalazi na zapadnim visovima planine Bistra u Debarskom okrugu, u Makedoniji. Mijaci ili Mioci su, prema etnološkim istraživanjima Jovana Cvijića, srpska etnička grupa, koja naseljava planinske predele zapadne Makedonije. Đinovski su tipični predstavnici ove grupacije, čiji se veći deo pripadnika bavi stočarstvom, ali postoji i veliko interesovanje za umetnost, posebno za duborez, slikarstvo, freskopis i muziku. Manastirski kompleks Sv. Jovan Bigorski ima duborez koji je unikatno urađen od strane mijačkih majstora.

Mijačka škola

Đinovski Teofil

Teofil Đinovski

Porodica Đinovski je tradicionalno negovala zografsku veštinu, prenošenu od oca na sina.

Krsto Đinovski, učitelj, bio je ugledna i poštovana ličnost u celom kraju, poznat pedagog i nenadmašni majstor u rezbariji u svom kraju, pa i šire. Sa suprugom Ekatarinom imao je četvoricu sinova i na njih je preneo svoje znanje i iskustvo.

Prema predanju, morao da pobegne iz sela zbog krvne osvete. Navodno, braća su ubili jednog lokalnog Arnauta i porodica Krste Đinovskog morala je da se seli daleko na sever. Pobegli su u Vranje, gde su brzo zadobili značajan ugled, radeći po okolnim manastirima i crkvama.

Krstini sinovi, Panajot (1841-1886), Teofil (1846-1894), Vasilije (1848-1924) i Aleksandar (1851-1894), rasli su u sredini koja je negovala pismenost i umetnost rezbarenja, koja je u istoriji umetnosti nazvana mijačka škola i čiji su predstavnici ostavili značajan trag.

Braća Đinovski su rano dobili osnovno obrazovanje i pokazali sklonost ka umetničkom izrazu. Prvi učitelj i najbolji savetnik bio im je njihov otac, ali su oni pokazali osobenost u svojim delima, ispoljavajući individualizam i pored toga što su kolektivno stvarali. Nadopunjavali su se u primeni raznih zanatskih i umetničkih veština.

Zografski zanat

Za najstarijeg od braće, Panajota, smatra se da je bio najbolji u zografskoj umetnosti. Kao svestrano obrazovan čovek, interesovao se za etnografiju, folklor i leksikografiju.

Njegova braća, Vasilije i Teofil, živeli su i radili u Crnoj Gori, a on je zajedno sa bratom Aleksom svoju umetničku karijeru vezao za Vranje.

Još kao četrnaestogodišnjak, Panajot je počeo da uči zografski zanat od uglednog majstora u Galičniku Gurčina Frčkovskog. Učio je kod njega pune tri godine. Kao nadareni mladić, pokazao je veštinu i sposobnost za zografski zanat, pa je ubrzo stekao ugled kao vešt ikonopisac.

Sa sedamnaest godina otišao je u Bugarsku, u Karlovo, gde je neumorno radio na ukrašavenje hramova, ali ga je ubrzo zadesila nezgoda – pao je sa skele i povredio nogu. Nikad više nije mogao da se bavi zografskom umetnošću.

Ipak, Panajot se nije predavao. Mnogo je čitao i počeo je da sakuplja lirske i epske narodne pesme i narodne običaje mijačke etničke grupe. Posebno se interesovao za kosovski ciklus i pesme o Kraljeviću Marku.

Aleksa Đinovski sa porodicom

Aleksa Đinovski sa porodicom

Etnološki rad

Đinovski Vasilije

Vasilije Đinovski

On je potkrepio Cvijićeve tvrdnje koje glase: “U pogledu istorijske svesti, kod njih ima samo tragova stare srpske prošlosti. Stariji ljudi znaju za kosovsku pogibiju i za ‘cara’ Lazara i o ‘službama’ (slavama) još se pevaju pesme kojima se slavi ovo doba. Ali sada, posle jake bugarske propagande, ređe ih pevaju no u ranije vreme. Mijaci vrlo mnogo znaju o Kraljeviću Marku, za koga vele da je rodom ‘od Legen-grad’. Iznad torbeškog sela Prisojnice ima razvalina od grada. Mijaci pričaju da je odatle vojvoda Damjan otišao u boj na Kosovu. Imaju i pesme o zidanju srpskog manastira Hilendara u Svetoj gori. Svaka porodica ima slavu (‘službu’). Središte mijačkog duhovnog života je manastir sv. Jovana Bigorskog. Sve što u njemu ima vezano je u nacionalnom pogledu za srpsku istoriju. U njemu je vrlo stari pomenik, vanredno lepo pisan na pergamentu, čuven sa svoje izrade, u kome je istorija ovog manastira; u njemu se pominju samo srpski vladaoci od loze Nemanjića i srpski arhiepiskopi. Isto tako su na živopisu na spoljašnjim manastirskim zidovima naslikani samo srpski vladaoci do Kosovske bitke. Te je slike radio seljak zograf iz Lazaropolja. Uz to istorija ovog manastira, kao i samih Mijaka, pokazuje da su uvek težili za samostalnošću. Stalno su se protivili grčkom jeziku u službi božjoj. Kad se i njima htela da nametne bugarska egzarhija, njihovi su kaluđeri umeli održati potpunu slobodu prema novoj crkvi i sačuvati sve srpske starine kojih je bilo u manastiru“.

Rukopis Panajota bio je prekrasan, iako je bio prinuđen da piše u ležećem položaju. Umro je relativno mlad, 1886. godine, u četrdesetpetoj godini života. Sahranjen je u Vranju, na Šapranačkom groblju, u blizini Crkve svete Petke.

Fotografski atelje

Đinovski Amblem foto ateljea

Amblem foto ateljea Đinovski

Teofil i Vasilije svoj izraz su našli u crkvenom slikarstvu (ikonopis i živopis), iako su solidno poznavali i drvorezbarsku veštinu. Aleksa je više afiniteta pokazivao za izučavanje fotografske veštine.

Najmlađi među braćom Đinovski, Aleksa, otvorio je fotografski atelje u Vranju, i to u današnjoj Ulici V. Antića (pre Drugog svetskog rata – Knez-Mihailova), gde je i porodica živela. Posećivali su ih mnogi ugledni ljudi iz starog kraja.

U Vranje su se Đinovski doselili 1880. godine. Malo kasnije Teofil i Vasilije su otišli u Crnu Goru, ostavljajući u Vranju svoje roditelje i braću Aleksu i Panajota.

Aleksandar (Aleksa) je štampao na reversnim stranama svojih fotografija da je rodom „od Galičnik”. U nazivu firme ponekad isticao je da je fotograf u Makedoniji i Staroj Srbiji, bez navođenja mesta delovanja, što govori o putujućem radu ateljea.

Atelje u Vranju bio je samo daskama ograđen (sa tri strane) prostor u dvorištu. Snimio je seriju fotografija iz okoline Vranja. Poznate su i njegove fotografije veduta sa juga Srbije (Predejane, Džep…). Pojedine fotografije su (na primer, pomenuti Džep) korišćene kao predložak za razglednice drugih izdavača. Fotografisao je vojsku, ali i građane Vranja. Aktivno je učestvovao u društvenom životu Vranja svog doba. Među prvima u Srbiji uštampavao je godinu izrade fotografije na karton, na podlogu.

Ikonostasi u Crnoj Gori

Nakon smrti Panajota, 1886. godine, roditelja, Ekatarine 1887. i Krste 1888. godine, i Aleksa trajno napušta Vranje, najverovatnije oko 1890 godine.

Porodica se odselila u Podgoricu, gde je kupila kuću u Balšićevoj ulici. Aleksi fotografija verovatno više nije bila glavno zanimanje, ili je to samo povremeno (u Crnoj Gori u nazivu firme ne ističe mesto delovanja, iako snima u relativno uređenim uslovima ateljea). Porodica se u to vreme bavila, pre svega, ikonopisom. Ima više podataka da su braća Đinovski osamdesetih i devedesetih godina 19. veka u nekoliko crkava u Crnoj Gori uradili ikonostase.

 

Ministarstvo kulture i informisanja Stare vranjske porodice

 

Ovaj tekst nastao je u okviru projekta koji je sufinansiran iz budžeta Republike Srbije – Ministarstva kulture i informisanja. Stavovi izneti u podržanom medijskom projektu nužno ne izražavaju stavove organa koji je dodelio sredstva.