Godina 1924. je posebno važna za Dimitrijevićev boravak u Čehoslovačkoj. On objavljuje dve publikacije koje tretiraju slovački problem separatizma i izaziva bes među vatrenim pripadnicima nacionalističke organizacije. Obe su objavljene na slovačkom jeziku i obe u Brnu. U drugoj knjizi iznosi svoja saznanja da je pod okriljem autonomaške narodne stranke postoji i militantno krilo, koje se priprema za izdvajanje Slovačke, da je njegov osnivač Vojteh Lazar Bela Tuka i da je naoružana ilegalna milicija nazvana „Rodobrana“. Prepoznavanjem opasnosti po čovečanstvo koje će doneti fašizam i javnim upozoravanjem, Todor Dimitrijević se priključije malobrojnim evropskim intelektualcima između dva svetska rata


Piše: Zoran S. Nikolić


Iz Latinske Amerike doputovao je u Portugaliju, ali nije žurio da je napusti. U Lisabonu je držao javna predavanja o novonastaloj balkanskoj zemlji i prodavao knjige koje je doneo preko Atlantika. Nastupi su bili obojeni trijumfalizmom zbog propasti Austrije i samohvalom. Pokriće je imao u knjizi u kojoj je još pre početka rata predvideo propast moćne monarhije, uspehom u Čileu i odlikovanjem za dobrotvorni rad.

Portugalija, Španija, Francuska, Švajcarska i Jovan Dučić

U Lisabonu su upoznaje sa diplomatskim službenikom Jovanom Dučićem, slavnim pesnikom, i sa njim uspostavlja saradnju koja će trajati sve do dolaska u Beograd i do Dučićevog prelaska u Ženevu. Obilaziće naredne dve godine, sem Portugalije, Španiju, Francusku i Švajcarsku i govoriće o srpskom i jugoslovenskom pitanju.

Diplomata i pesnik: Jovan Dučić

Jovan Dučić je sa ratnog službovanja u atinskoj diplomatskoj misiji, ukazom regenta Aleksandra Karađorđevića, premešten 1918. godine u Madrid, a madridska ambasada obuhvatala je, na konzularnom stepenu, i Portugaliju. Dučićev nadređeni u ambasadi bio je kraljev sekretar Dragomir Janković, kome on u jednom izveštaju 1919. piše: „Sreo sam, ovde u Lisabonu, g. Todora Dimitrijevića, koji je mnogo učinio ovih godina za naš narod i našu zemlju… To je veoma sposoban i obrazovan čovek, piše na raznim stranim jezicima, poznaje prilike i može biti i dalje koristan za našu stvar…“

Promocija Kraljevine SHS i knjiga o američkom predsedniku

Na Dučićev predlog, Dimitrijević obilazi Portugaliju i Španiju i upoznaje svoju publiku sa novonastalom Kraljevinom Srba, Hrvata i Slovenaca, postaje njen glavni promoter na Pirinejskom poluostrvu, piše i objavljuje najpre publikaciju „Yugoslavia“ na španskom, 1920. godine, a zatim i knjigu o Vilsonu 1921, na engleskom. Kako je Dimitrijević bio stalno u pokretu od grada do grada, o štampanju prve knjige u Madridu starao se sam Dučić, pa verovatno zbog toga Milica Tašić-Dimitrijević 1977. godine u bibliografiji navodi da je knjiga objavljena u Dučićevom izdanju. U Parizu se tokom mirovnih pregovora sreće sa Gustavom Adorom i upoznaje ga sa Dučićem. Dimitrijeviću će taj susret doneti kasnije imenovanje za prvog čoveka Crvenog krsta nove Kraljevine, Dučiću će značiti tokom buduće njegove ženevske misije, kada je bio zadužen za aktivnosti u novonastalom Društvu naroda, čiji će Ador postati predsednik.

Vudro Vilson, 1914.

Rukopis knjige „Vilson i njegova domovina“ Todor Dimitrijević donosi u Beograd 1921. godine i objavljuje, uz Dučićevo posredovanje, u izdanju „Švarca“. Publikacija je nastala s ciljem afirmacije predsednika Vilsona i njegovom novom projektu međunarodne politike, čiji je osnovni cilj bio očuvanje trajnog svetskog mira. Deo tiraža Dučić je odneo u Ženevu.

Dvorski savetnici i suspenzija

Todor Dimitrijević na čelu Crvenog krsta Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca nije se dugo zadržao. Razlozi su najpre u njegovoj ličnosti. On je bio izraziti individualac, pouzdao se isključivo u sopstvene sposobnosti. Nije bio osoba sa karakteristikama vođe, nije ni imao ambicije da upravlja. Još bitniji razlog za odlazak sa značajnog položaja je i skandal koji je bučno pokrenuo kada je otkrio da novac i materijalna dobra predviđeni za pomoć ljudima u nevolji odlaze u privatne džepove. Usledio je odgovor okrivljenih – Todora Dimitrijevića i njegovog zamenika Nešića, inače, prvog supruga Leposave, koja se potom udala za poznatog revolucionara i koju Dimitrijević u nekoliko navrata u svom pisanju pominje kao Lepu Pijade, prijavili su policiji kao komuniste. U 66. “Pravopisnom biltenu”, 1957. godine, čitamo da je Dimitrijević “…suspendovan sa vodećeg položaja Crvenog krsta SHS kao komunist i pobegao je bio u Ameriku”, dok je njegov zamenik “… bačen sa četvrtog sprata Glavnjače”.

Tridesetih godina će o slučaju pronevere u više navrata Dimitrijević govoriti sa skupštinske govornice, kao poslanik, pa će se zbog toga i suditi sa akterima afere, odričući se, redovno u takvim prilikama, poslaničkog imuniteta. Takođe je smatrao da su, kao dvorski savetnici u to vreme, sa zbivanjima u Crvenom krstu bili povezani i neki od autora pravopisa posle Drugog svetskog rata, pa će i njima kasnije prigovarati zbog toga.

Amerikanski dom u Vranju

Dok je bio na čelu Crvenog krsta živo se interesovao za podizanje Amerikanskog doma za ratnu siročad u Vranju, Beogradu, Sremskoj Mitrovici i u Dubrovniku i bio je u kontaktu sa filantropom Džonom Frotingamom i njegovim službenicima, finansijerom tog Doma i najvećeg stranog donatora u istoriji Srbije i Jugoslavije. Uspeo je da izgladi, koliko-koliko, odnose između Frotingama i lokalnih moćnika, koji su koristili svaku priliku i svaki način da preusmere novac predviđen za sirotinju u svoje džepove. Amerikanski dom će postati institucija sa najviše zaposlenih radnika između dva svetska rata u Vranju.

Kako se našao na izvesnoj životnoj raskrsnici, budući da su ometeni njegovi planovi o životu i radu u domovini, Todor Dimitrijević prihvata predlog vladike Dositeja da se priključi pravoslavnoj misiji koja se uputila u Ameriku, odakle ubrzo, na poziv iste osobe, ide u Čehoslovačku i tamo ostaje, sa kratkim ali čestim prekidima, čitavu deceniju. Inače, episkop Dositej je preuzeo Nišku eparhiju 1912. godine, iako se u tadašnjoj štampi pominjao Nikolaj Velimirović kao najozbiljniji kandidat za hirotonisanje. To što je bio u lošim odnosima sa Nikalajem mogao bi biti razlog za uspostavljanje kontakta sa Dimitrijevićem.

Pokrštavanje Čeha

Vrlo bliske političke veze, pravo prijateljstvo između dve zemlje, Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca i Čehoslovačke, nastale kao produkt nasilne istorije, kao rezultat svetskog rata, pogodovale su Dimitrijeviću. Pored političke, ekonomske i vojne saradnje, početkom dvadesetih zbivao se i proces pokrštavanja Čeha. Pravoslavna crkva je uložila znatne resurse u misiju, a vladika Dositej je računao na njegove oratorske sposobnosti, ali valja reći i to da crkva nije imala dovoljno obrazovanih pripadnika koji bi propagandno-sugestivno mogli efikasno motivisati potencijalne preobraćenike. Svetski putnik i poliglota je mogao da to nadomesti.

Vladika Dositej u selu Soloni u Češkoj

Posle početnih uspeha propagandne misije, pominje se brojka od 20.000 Čeha koji su prešli u pravoslavlje, Todor Dimitrijević iznajmljuje stan u Pragu i posvećuje se izučavanju slovačkog i češkog jezika i nekim svetovnim manifestacijama, pa ga je tako, na primer, generalni konzul Franjo Cvjetiša angažovao da govori i na predstavljanju turističkih potencijala Kraljevine 1922. godine. Iste godine putuje u Sjedinjene Države sa čehoslovačkim biskupom Gorazdom i u Njujorku, u njegovom izdanju, objavljuje na češkom jeziku „Duhovno srodstvo u Srba“.

Odricanje od stečenog američkog državljanstva

Iz carinske dokumentacije saznajemo da je iz Praga putovao preko Bremena, gde se ukrcao na brod 2. avgusta i stigao u Njujork 14. avgusta. Kao prijatelja u Americi naveo je Mihajla Pupina, sa adresom Kolumbija univerziteta, a kao najbližeg srodnika brata Zafira Dimitrijevića iz Vranja. Državljanin je Jugoslavije, a po nacionalnosti je Srbin. Što se tiče osobenih znakova, navedeno je: „lost 2 fingers righthand“, što potvrđuje posledice ranjavanja na rusko-nemačkom frontu 1915. godine. Ovaj dokument navodi na zaključak da se definitivno odrekao već stečenog američkog državljanstva.

Naredna tri meseca rasturao je tiraž „Duhovnog srodstva u Srba“, a opet je u SAD sledeće, 1923. godine, i tada objavljuje „Preč od Rima“ („Daleko od Rima“), na slovačkom, izdavač je „New York dennik“. Iste godine u Brnu objavljuje „Dve mochily“ („Dva komarca“), prvo na slovačkom, pa potom i na češkom jeziku.

Otkrivanje zavere protiv Čehoslovačke

Godina 1924. je posebno važna za Dimitrijevićev boravak u Čehoslovačkoj. On te godine objavljuje dve publikacije koje tretiraju slovački problem separatizma i izaziva bes među vatrenim pripadnicima nacionalističke organizacije. Prva nosi naslov „Autonomija je klam“ („Autonomija je zabluda“), druga u naslovu nosi geslo „Pravda vitezi“ („Pravda pobeđuje“). Obe su objavljene na slovačkom jeziku i obe u Brnu. U drugoj knjizi iznosi svoja saznanja da je pod okriljem autonomaške Slovačke narodne stranke osnovano i militantno krilo, koje se priprema za izdvajanje Slovačke, da je njegov osnivač Vojteh Lazar Bela Tuka (1880-1946) i da je naoružana ilegalna milicija nazvana „Rodobrana“ („Domobran“). „U njoj je otkrivena zavera protiv ČSR“, piše Milica Tašić-Dimitrijević u knjizi „Bolovanje Hadži-Todora“.

Hitler i Tuka u Berlinu

Zbog slučaja fašiste Tuke, odnosno prepoznavanjem opasnosti po čovečanstvo koje će doneti fašizam i javnim upozoravanjem, Todor Dimitrijević se priključije malobrojnim evropskim intelektualcima između dva svetska rata, među kojima su najpoznatiji Bernard Šo, Kurcio Malaparte i Tomas Man.

Tuka osuđen na petnaest godina robije

Rasturanje tiraža ovih knjiga bilo je veoma dramatično. Promocije su prekidane, izazivane su tuče, čak je i pucano iz vatrenog oružja, autor je dobijao stalne pretnje smrću naredne dve-tri godine. Zahteva se i njegovo proterivanje iz Praga, ali umesto toga on dobija nagradu vlade. Sve je postalo još dramatičnije kada je državni tužilac pokrenuo istragu protiv separatista i njihovog vođe. Dimitrijević se ponašao kao da namerno izaziva opasnost po svoj život – nije prestajao da govori protiv državnih neprijatelja Čehoslovačke. Temu je okončao tek 1928. godine, kada je Bela Tuka osuđen na petnaest godina robije, čije robijanje je prekinuto nemačkom okupacijom i formiranjem nezavisne Slovačke. Tuka, kao najverniji Hitlerov saradnik među Slovacima, postao je predsednik vlade i pokazao se kao veoma dosledan u deportovanju Jevreja. Osuđen je posle rata na smrt vešanjem.

I tih dinamičnih godina Dimitrijević istražuje i piše, te je 1926. objavio slovački rečnik – „Slovnik Spisovnej Slovenčiny“.

Sa životom u Čehoslovačkoj završava 1928. godine dolaskom u Vranje i realizuje svoju još dečačku želju – da odvede majku Sofiju u Svetu zemlju, a odmah po povratku odlazi u Ameriku. Poslednji put.

(Nastavlja se)

Grad Vranje logo

Ovaj tekst je nastao u okviru projekta “Hadži-Todor Dimitrijević, 130 godina od rođenja genija javnog kritičkog mišljenja”, koji se realizuje uz podršku Grada Vranja.

Prvi komentar

  1. Sinek

    Izvrstan tekst. Evo i nakon više od svojih pola stoljeća života čovjek nešto novo nauči.