Bugarska komanda čini grešku. Prema informacijama koje je dobila od svojih špijuna, u Vranju nije bilo niti jednog srpskog vojnika i nije verovala preživelima iz patrole da postoji jak otpor, pa opet preko reke šalje konjički odred da prodre u grad. Konjanici su stradali od plotuna branilaca


Piše: Zoran S. Nikolić


 

Dva dana pre okupacije Vranja 1915. godine bila su naročito dramatična. Ostaci Prvog pešadijskog puka, ostaci intendantskih i pozadinskih jedinica već su napustili grad. Kao i većina sposobnog stanovništva. U kasarni je ostalo nekoliko desetina ranjenika, većinom oficira teških invalida.

U gradu su ostali isključivo starci, žene i deca. Retki od njih imali su sreću da pre desetak dana pozdrave svoje najdraže, još ređi da čuju neku vest o očevima, braći, sinovima koji su bili u vojsci. Stizale su glasine o stradanju širom zemlje, ali i optimističke vesti da iz Soluna Srbiji u pomoć dolaze saveznici, Francuzi i Englezi.

Bugarski konjanici

Prvog dana oktobra po starom kalendaru padala je kiša. Naredni je bio pazarni dan, subota, vlažan, ali sa dobrim sunčanim partijama. Svet je izašao na ulice, najviše zbog razmene vesti. U jednom trenutku usred mase stvorili su se uniformisani bugarski konjanici. Kako je oficir započeo rečenicu kojom poziva na mirnu predaju grada, odjeknuo je pucanj i smrtno ga ranio. Vojnika pored poginulog varošani su svukli s konja i zarobili. Ostali članovi patrole dali su se u beg. Za njima su krenule žene, starci i deca. Čuli su se i pucnji. Još jedan bugarski konjanik stradao je kod Raške.

Pucnji su uznemirili ranjenike u kasarni. Prvi su, prema pisanju „Politike“ povodom proslave dvadesetogodišnjice ovog događaja, pred kasarnu izašli „teško ranjeni kapetani-invalidi Dimitrije Stojanović i Božidar Valožić, kome je noga bila odsečena“. Tu su se susreli sa Mihajlom Stevanovićem Cuparom. Odmah su obili magacin sa starim puškama, koje je vojska ostavila pri evakuaciji, i probrali one bolje.

Ispred magacina već se okupilo mnoštvo, a u narodu nikoga ko bi ispunjavao starosne ili polne uslove za rat, no ipak su tražili puške, i starci i žene i deca. U toj gužvi je učitelj Cupara, inače i osnivač gradske sokolske organizacije, prepoznao đake i sokole i postrojio ih. Dvojica kapetana su delili puške najpre starijima, ne pitajući ih da li umeju da pucaju, ali su žene bile naročito nestrpljive, pa se jedan od oficira obratio Cupari za savet, kome je, možemo pretpostaviti, kao iskusnom četniku, osnivaču ove organizacije 1903. godine, imponovao toliki borbeni moral.

Cupara – general među učiteljima

Cupara okupacija Vranja

Ibler, Cupara i četnik Arnautin

Postrojena deca su u najvećem redu prihvatala oružje, trpala municiju u džepove i đačke torbice. Njihov starešina im je održao kratak govor i poveo ih postrojene prema Moravi. Žene i starci su već otišli napred, zauzeli položaje na liniji Raška – Asanbair i otvorili vatru na preostali deo bugarske konjičke patrole. Kada je Cupara, poznat i kao „general među učiteljima“, rasporedio đačku četu, pridružili su se ovoj neobičnoj vojsci i radnici Fabrike obuće, njih nekoliko desetina, svakako sposobniji no ostali na liniji odbrane. Takođe, i svi iz okolnih sela koji su se zbog pazarnog dana našli u Vranju, iste strukture kao i varošani, latili su se oružja.

Cupara je onda odabrao desetinu, primakao se Bugarima, otvorio vatru i proterao ih preko Morave, ali to je tek bila jedna neprijateljska patrola.

Bugarska komanda tada čini grešku. Prema informacijama koje je dobila od svojih špijuna, u Vranju nije bilo niti jednog srpskog vojnika i nije verovala preživelima iz patrole da postoji jak otpor, pa opet preko reke šalje konjički odred da prodre u grad. Konjanici su stradali od plotuna branilaca.

Odbrana poslednjeg srpskog voza

Usledila je komanda za pun napad na Vranje i ubrzo se razvila borba koja je trajala dva dana i dve noći. Cupara, kao iskusni istruktor četničkih jedinica i kao dobar taktičar u borbi, drži odbranu dok nije prošao i poslednji srpski voz prugom, pod jakom neprijateljskom vatrom, u Skoplje. Poslednje tri kompozicije prevozile su državne blagajne, a u jednu od njih ukrcane su i okružna i samoupravna blagajna iz Vranja, kao i najteži ranjenici iz kasarnske bolnice i ranjenici koji su rane zadobili na borbenoj liniji Raška – Asanbair.

Na kraju ove neobične bitke, koja je, zahvaljujući narednim dramatičnim istorijskim trenucima, gotovo zaboravljena, došlo je do bliske borbe. Bugari su zaposeli Vranje uz značajne žrtve. Od oko petsto branilaca, mnogi su stradali. Više od polovine. Uglavnom stari i bolesni, žene i deca.

MILE CUPARA: ISTRU MORAMO OSLOBODITI

Mihajlo Stevanović, po zanimanju učitelj, prema istraživanju Dušana Đorđevića, bio je veoma omiljena ličnost u Vranju, ali poznata i u Srbiji i Kraljevini Jugoslaviji. Potiče iz veoma uticajne vranjske porodice Cupara.

Uoči Prvog svetskog rata bio je u Narodnoj odbrani visoki funkcioner za južne krajeve, bio je i dugogodišnji predsednik Sokolskog društva „Dušan Silni“ u Vranju, ali je najviše energije od 1903. godine ispoljavao kao sekretar Izvršnog četničkog odbora. Bio je inicijator i kreator svih akcija ove oslobodilačke organizacije, obraćajući naročitu pažnju na propagandne aktivnosti i idejni rad. Uspostavio je poseban odnos sa Hrvatima koji su pristupili četničkoj borbi, počev od Marka Iblera, koji je prvi tada došao u Vranje. Starao se lično da čuveni Milan Bunuševac fotografiše sve važnije pripadnike četničke organizacije, od vojvoda, preko članova Izvršnog odbora, finansijera, do istaknutih boraca, pa čak i da svaku četu fotografiše na ispraćajima u blizini granice.

Posle raspuštanja četničke organizacije aktivan je u pripremama za balkanske ratove. Potom je organizovao i vojnu obuku mladobosanaca, koji su u više grupa dolazili i obučavali se na poligonima u Kazanđolu i na Dobrim vodama. Među njima su bili Čabrinović, Gaćinović i Princip. Neki ga smatraju za prvog srpskog vojnog specijalca.

Mile Cupara se lično poznavao sa regentom Aleksandrom, ali su se razišli na Solunskom frontu, tokom suđenja Apisu, pa posle rata politički deluje kao republikanac. U tom periodu obnavlja veze sa Markom Iblerom, koji je postao visoki bankarski službenik, i drugim hrvatskim patriotama i širom Jugoslavije drži čuvene vatrene govore u kojima se zalaže za pripajanje Istre Hrvatskoj i Jugoslaviji.

Inače, zanimljivo je da je 1905. lično učestvovao u izvlačenju sedamaestogodišnjeg Iblera iz Kumanova, posle neke neuspele akcije, pa ga poslao u Veliku Hoču, zajedno sa još jednim ranjenim Hrvatom, kako se smatra, da bi im sačuvao živote. Tada se u Prizrenu Ibler upisao na Bogosloviju, ali se već naredne godine vratio u Vranje i ponovo se priključio svojoj četi.

Mile Cupara je stradao tridesetih godina u saobraćajnoj nesreći pri povratku iz Zagreba. Dušan Đorđević o Stevanovićem radu posle rata piše: „Nakon ujedinjenja, gnevan što je Istra ostala van Jugoslavije, javno je govorio o zlodelima Italijana, o pogibiji Vladimira Gordana, a govore bi zavrašavao rečima: ‘Istru moramo osloboditi!’”